Beloften versus realiteit: hoe sterk is de rechtsstaat nog in Europa?

2026-04-24 buitenland

Brussel, vrijdag, 24 april 2026.
Het Europees Parlement legt maandag haar oordeel over de rechtsstaat in de EU openbaar. Rapporteur Konstantinos Arvanitis neemt het woord na een grondige analyse van het jaarverslag 2025. Ernstige zorgen worden geuit over de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht. Corruptie blijft hardnekkig in meerdere lidstaten. De vrijheid van journalisten staat onder toenemende druk. Ook wordt gewaarschuwd voor krimpende civiele ruimte en risico’s uit digitale technologieën zoals AI. De bevindingen kunnen gevolgen hebben voor EU-financiering. Landen moeten antwoorden geven op schendingen van fundamentele democratische waarden. De klok tikt door.

Europese waarschuwing over rechtsstaat

Het Europees Parlement presenteert op 28 april zijn evaluatie van het rechtsstaatsverslag 2025 van de Europese Commissie [1]. Rapporteur Konstantinos Arvanitis benadrukt ernstige tekortkomingen in lidstaten [1]. Er is weinig vooruitgang geboekt bij de aanbevelingen van de Commissie [2][3]. De onafhankelijkheid van de rechterlijke macht staat onder druk [1]. Corruptie, mediavrijheid en de veiligheid van journalisten zijn grote zorgpunten [1]. Digitale bedreigingen nemen toe [1].

Civiele ruimte onder druk in Servië

In Servië namen protesten tegen corruptie en overheidsmisbruik in 2024 toe, met 16 doden tijdens demonstraties in Novi Sad [8]. Civiele organisaties en journalisten staan onder toenemende druk [8]. De Raad voor Elektronische Media (REM) kampt met politieke bemoeienis [8]. Sinds januari 2025 werden activisten gedeporteerd en werd het kantoor van ngo’s doorzocht [8]. Transparantie-internationale waarschuwt dat wetgeving de effectiviteit van anticorruptie-instellingen verzwakt [8].

Wetswijzigingen ondermijnen justitie in Servië

In januari 2026 werden wettelijke wijzigingen ingevoerd zonder publieke discussie [8]. Deze beperken de autonomie van parketten en versterken de invloed van rechtbankpresidenten [8]. Marta Kos, commissaris voor Uitbreiding, noemde dit een serieuze stap achteruit voor de EU-toetreding van Servië [8]. De Raad van Venetië en het VN-Mensenrechtenbureau (OHCHR) critiseerden excessief geweld en gebrek aan aansprakelijkheid [8]. Spionagesoftware zou journalisten hebben getarget in 2025 [8].

Corruptie en gebrekkige instellingen

Servië scoorde 35/100 op de Corruption Perceptions Index van 2024, goed voor plek 105 wereldwijd [8]. Dit is de laagste score in vijf jaar [8]. De nationale strategie tegen corruptie (2024–2028) volgt geen aanbevelingen van GRECO [8]. Lobbyactiviteiten zijn niet transparant geregistreerd [8]. Bescherming van klokkenluiders voldoet niet aan EU-normen [8]. Openbare aanbestedingen vertonen grote risico’s, met vrijstellingen die haast evenveel waarde hadden als reguliere opdrachten in 2023 [8].

Gevolgen voor EU-toegang en financiering

De EU gebruikt financiële instrumenten om naleving van rechtsstaatwaarden af te dwingen [1]. Tekortkomingen in Servië blokkeren verdere toetredingsbesprekingen [8]. De Europese Commissie merkte selectieve besluitvorming op bij instanties die hooggeplaatste figuren niet aanpakken [8]. De klap op burgermaatschappij en justitiële onafhankelijkheid kan leiden tot sancties [1][8]. De zaal in Straatsburg zal luisteren naar wat Arvanitis adviseert [1].

Bronnen

Europese Unie rechtsstaat